Διατί η μηλιά δεν έγινε μηλέα


Του Ηρακλή Ψάλτη, φιλόλογου
Το σύντομο διήγημά του "Διατί μηλιά δέν γινε μηλέα" δημοσιεύεται στο περιοδικό Εβδομάς το 1885, στις 27 Ιανουαρίου. Το θέμα του είναι η αντίδραση ενός μαθητή - που είναι ο αφηγητής στην παιδική / εφηβική του ηλικία - να αποδεχθεί την καθαρεύουσα, ιδιαίτερα στην ονομασία του δέντρου "μηλιά" του κήπου του σε "μηλέα", την οποία προσπαθεί να του επιβάλει με βίαιο τρόπο ο νέος αρχαιολάτρης δάσκαλος του σχολείου του. Το έργο αυτό είναι ένα "ψυχολογικό" διήγημα - αποκαλύπτει τη διαλεκτική σχέση γλώσσας και ψυχολογίας- με ιδεολογικό προσανατολισμό· το παράδοξο όμως είναι ότι δεν "πείθει" ούτε τον ίδιο τον συγγραφέα του να εγκαταλείψει οριστικά τη λόγια έκφραση παραμένοντας στον συντηρητισμό του [526].
Οι "εκτροπές" εδώ είναι η συναλλακτική σχέση με τον Θεό / φιλοχρηματία, η ασπλαχνία / βιαιότητα και η αρχαιοπληξία / καθαρεύουσα.
Η συναλλαγή προτείνεται. Στο ξεκίνημα του διηγήματος ο συγγραφέας επικριτικά / ειρωνικά αναφέρει ότι οι καλόγεροι προτείνουν στους πιστούς να αφιερώνουν την κτηματική τους περιουσία στα μοναστήρια - αποκληρώνοντας τα παιδιά τους - για να κερδίσουν την ουράνια βασιλεία [527]. Ομοίως δρουν και οι ομότεχνοι του Βιζυηνού, αφού εθνική πρόοδος - υποστηρίζουν - δεν υπάρχει, αν δεν γίνουν οι Έλληνες συνδρομητές στα βιβλία τους [528]. Προφανώς οι επιλογές αυτές υποδηλώνουν την φιλοχρηματία των μοναχών και των πνευματικών ανθρώπων της εποχής του - όμως ενδεχομένως να εκφράζουν και την αγωνία τους για την επιβίωσή τους - και γι΄ αυτό ο Βιζυηνός είναι επικριτικός και σκωπτικός απέναντί τους.
Η ασπλαχνία συναντάται. Ο νέος αρχαιόπληκτος δάσκαλος συμπεριφέρεται σκληρά, αντιπαιδαγωγικά στο Γιωργί του χωριού, χρησιμοποιεί τη σωματική βία σ΄ένα παιδί του δημοτικού σχολείου, για να το υποχρεώσει να ονομάσει την μηλιά «μηλέα» [529]. Το παιδί το βράδυ επηρεασμένο από το βίαιο περιστατικό βλέπει όνειρο στο οποίο η μηλιά τον «επιπλήττει», επειδή την «πρόδωσε» ονομάζοντάς την «μηλέα». Πρέπει όμως να θυμίσουμε ότι και η παιδαγωγική της εποχής δεν διακρίνεται για τον σεβασμό της στον μαθητή, αντιθέτως η χρήση βίας είναι μια καθιερωμένη πρακτική από τους δασκάλους της εποχής [530].
Η αρχαιοπληξία, ο αρχαιολατρικός σχολαστικισμός, συναντάται. Ο Βιζυηνός φαίνεται να συνειδητοποιεί την τεράστια σημασία του γλωσσικού κώδικα για την πρόοδο και την επιβίωση της Ελλάδας [531]. Στο γλωσσικό ζήτημα παίρνει θέση υποστηρίζοντας τη δημοτική. Παρουσιάζει στο διήγημά του σκωπτικά ένα νεαρό φραγκοφορεμένο δάσκαλο του αλληλοδιδακτικού ο οποίος γοητευμένος από την αίγλη της κλασικής αρχαιότητας χρησιμοποιεί την αρχαΐζουσα και ονομάζει τα παιδιά του χωριού με τα ονόματα των αρχαίων Ελλήνων. Τελικά, απομακρύνεται κακήν κακώς από το σχολείο χωρίς να έχει προσφέρει κάτι ουσιαστικό στους μαθητές του και στην τοπική κοινωνία[532].
«Διέξοδοι» θεωρούνται η γνώση, η εμπιστοσύνη, ο συμβιβασμός και η δημοτική γλώσσα.Η γνώση αναζητείται. Η εφηβεία αποτελεί την δεύτερη γέννηση - σύμφωνα με τον Ρουσσώ [533] - και σ΄ αυτήν το παιδί ανακαλύπτει τον κόσμο με τα δικά του, πλέον, μάτια θέτοντας συγχρόνως και τα δικά του ερωτήματα. Το ερώτημα που θέτει ο Γιωργής τόσο στον εαυτό του όσο και στον δάσκαλό του - από τον οποίο περιμένει και την απάντηση - είναι τί είναι το δένδρο μηλιά και όχι πώς ονομάζεται το δένδρο αυτό. Απάντηση αδυνατεί να δώσει ο ίδιος ούτε όμως του δίνεται και από τον δάσκαλό του, ο οποίος επιμένει στην αρχαΐζουσα ονομασία του.
Η εμπιστοσύνη θριαμβεύει. Ο Γιωργής στο δίλημμα που τίθεται για την ονομασία του δέντρου εμπιστεύεται τη μητέρα του και τους συγχωριανούς του, ότι ονομάζεται το δέντρο «μηλιά», και όχι τον άγνωστο, μονομανή δάσκαλό του, ο οποίος επιμένει σκαιώς να το ονομάζει «μηλέα». Εξάλλου σύμφωνα με την ψυχολογική ερμηνεία που δίνει ο Βιζυηνός για τη σχέση σημαίνοντος και σημαινομένου παράστασις τς λέξεως μηλιά μβκεν ες τήν ψυχήν μου συγχρόνως μέ τήν παράστασιν το δένδρου [534] και ήταν αδύνατο η «σχέση» αυτή να διαρραγεί από κάποιον στον οποίο ο νέος δεν έχει εμπιστοσύνη. Η εμπιστοσύνη αποτελεί θεμέλιο των διαπροσωπικών και κοινωνικών σχέσεων. Η ύπαρξή της δημιουργεί ασφάλεια, απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάπτυξη ουσιαστικών προσωπικών σχέσεων. Αυτό φαίνεται να επιτυγχάνεται στις διανθρώπινες σχέσεις των κατοίκων της Βιζύης.
(συνεχίζεται)

[526] Α. Θρύλος, (Έλληνες διηγηματογράφοι) «Γεώργιος Βιζυηνός 1849-1896», Νέα Εστία 114 (1931)σσ.963-964.
[527] Γ. Βιζυηνός, Διατί η μηλιά δεν έγινε μηλέα στο δικτυακό τόπο: http://users.uoa.gr/~nektar/arts/tributes/gewrgios_bizyhnos/diati_h_mhlia_den_egine_mhlea.htm (ημερομηνία ανάκτησης 28-12-2013): «Ο καλόγηροι φρονον τι θά πάγομεν λοι ες τόν διάβολον, σοι δέν ποκληρομεν τούς υούς καί τάς θυγατέρας μν, διά ν᾿ ἀφιερώσομεν τά κτήματά μας ες τά μοναστήρια, πρός ψυχικήν σωτηρίαν».
[528] Γ. Βιζυηνός, Διατί η μηλιά δεν έγινε μηλέα όπ. παρ.: «Ο
καλόγηροι φρονον τι θά πάγομεν λοι ες τόν διάβολον, σοι δέν ποκληρομεν τούς υούς καί τάς θυγατέρας μν, διά ν᾿ φιερώσομεν τά κτήματά μας ες τά μοναστήρια, πρός ψυχικήν σωτηρίαν. Ο συγγραφες πρεσβεύουν, ς ρθρον πίστεως δίας, τι πρόοδος θνική δέν εναι δυνατό νά γίνει, νόσ καστος τν λλήνων δέν σπεύδει νά γγραφε συνδρομητής ες τά βιβλία των, προπληρώνων, ννοεται, τήν συνδρομήν του».
[529] Γ. Βιζυηνός, Διατί η μηλιά δεν έγινε μηλέα όπ. παρ.: «Καί - ατο σέ τρώγει, ατο σέ πονε- μο δωκεν θεόφοβος τεσσαράκοντα παρά μίαν, ξύτατα κραυγάζων ν τ μεταξύ νά επ τι μηλιά δέν εναι μηλιά, λλά μηλέα!».
[530] Ι. Μπακιρτζής, «Παιδεία-Σχολεία-Δάσκαλοι» στη διδακτορική διατριβή Οι ιστορικές συνιστώσες της ιδεολογίας και του έργου του Γεωργίου Βιζυηνού και η οθωμανοκρατία στην Θράκη το β΄ μισό του 19ου αιώνα (Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών, 1999) σσ. 224-236, εδώ σσ.226-231.
[531] Γ. Βιζυηνός, Διατί η μηλιά δεν έγινε μηλέα όπ. παρ.: «διά τόν ποον συνδέω τό γλωσσικόν τς λλάδος ζήτημα μέ τό λλο, τό ποβλέπον τουτ᾿ ατό τήν παρξίν της».
[532] Γ. Βιζυηνός, Διατί η μηλιά δεν έγινε μηλέα, όπ. παρ.: «καί
ληθινός διδάσκαλος διώχθη κακήν κακς χι μόνον πό το περιεχομένου τς ψυχς μου, λλά καί πό το χωρίου μας(…) μεινα χωρίς νά μάθω ν τ σχολεί τί πργμα εναι μηλιά!».[533] J. J. Rousseau, Collection Complète des Œvres de J.J. Rousseau, citoyen de Genève, Tome quatrième, contenant les IV premiers Livres d’ Emile, ou de l’ Education, (Genève 1782)p. 359.
[534] Γ. Βιζυηνός, Διατί η μηλιά δεν έγινε μηλέα, όπ. παρ.: « μηλιά - δηλαδή, καθώς λέγουν ο ψυχολόγοι, παράστασις τς λέξεως μηλιά - μβκεν ες τήν ψυχήν μου συγχρόνως μέ τήν παράστασιν το δένδρου καί ες ναν καιρόν, κατά τόν ποον λαι α ασθήσεις μου εχον ναπεπταμένας τάς θύρας καί δέχοντο εχαρίστως κάθε τί, τό ποον ρχετο συστημένον πό τήν μητέρα μου πό τούς οκείους μου νά κατοικήσ ντός της κεφαλς μου. πειδή δέ τότε το πολύς τόπος διαθέσιμος, κάστη παράστασις, ποία εσήρχετο, στηνε τόν θρόνον της καί κάθιζεν σον καί πως τς ρεσκε καλύτερα καί το σάν οκοκυρά μέσα ες τό σπίτι της. τσι τό καμον τόσαι λλαι, τσι τό καμε καί μηλιά».

Ο κ. Ηρακλής Ψάλτης, είναι φιλόλογος, διευθυντής του ΓΕΛ Σκάλας Ωρωπού "Μίκης Θεοδωράκης"

Σχόλια

Δημοφιλείς αναρτήσεις από αυτό το ιστολόγιο

Μανώλης Χιώτης: ''Έφυγε'' σαν σήμερα - Στον ιστορικό μώλο της Σκάλας Ωρωπού το 1970, τραγούδησε το Ροδόσταμο

Σε εκπαιδευτική εκδρομή στην Ιταλία, το γενικό λύκειο Σκάλας Ωρωπού "Μίκης Θεοδωράκης"

Στο "Σπίτι με τ’ Αγάλματα" η εκδήλωση του Λυκείου Ελληνίδων Χαλκίδας, για την τέχνη και την τεχνική του κεντήματος της Αυλωνίτικης φορεσιάς

Το Γυμνάσιο του Αυλώνα, στην εκπομπή "ΕΡΤ Report", της ΕΡΤ1

Νέα εκπαιδευτική μονάδα, Ενιαίο Ειδικό Επαγγελματικό Γυμνάσιο - Λύκειο, απέκτησε από χθες ο Ωρωπός